Kavram Mutfağı

"Manüpilasyon " için " Güdümleme"

Fransızca "Manipulation" sözcüğü, kökeninde "elle işlemek" anlamına gelen, “el çabukluğunu” ima eden bir kelime olup, günümüzde insanları veya durumları kendi çıkarı doğrultusunda gizlice yönlendirmek anlamı yüklenmiştir. Bu sinsi eylemin Türkçedeki tam karşılığı, eylemin "sürü yönetimi" mantığına dayanan "Güdümleme" olabilir mi? Onu inceleyelim.

Köken bilimsel Mantık: "Gütmek ve Sürü" Sözcüğün kökü Türkçe "Güt-mek" fiilidir. Kaynaklarda da belirtildiği gibi, "hayvanları önüne katıp sürmek, sevk etmek" demektir. Manipülasyon da tam olarak budur: İnsanları, onların haberi olmadan, bir çoban gibi istediği yöne sürmek. Güd-üm: Yönetme, yönlendirme işi (Sevk ve idare). Güd-üm-le-me: Birini veya bir kitleyi, kendi iradesi dışında bir hedefe kilitleyip yönetme eylemi. "Güdümlü füze" örneğinde olduğu gibi; manipüle edilen kişi (veya nesne), kendi rotasında gitmez, onu "güden" kişinin belirlediği rotaya hapsolur.

2. Kavramsal Derinlik: Batı dillerindeki "Manipülasyon" (El işçiliği), olayın teknik becerisine odaklanır. Türkçe "Güdümleme" ise olayın psikolojik baskınlığına odaklanır. Karşı tarafı "gütmek", onun iradesini yok saymak ve onu pasifize etmek demektir. Bu, kavramın sosyal ve psikolojik ağırlığını "elle yapmaktan" çok daha iyi anlatır.

3. Seçenekler: "Neden Çevirmek Değil?" Kaynaklarda hileli işler için "Çevirmek" (Dolap çevirmek) eylemi de geçer. Ancak bu, daha çok gizli kapaklı, anlık işler için kullanılır. "Piyasa manipülasyonu" veya "Algı manipülasyonu" dendiğinde, bu uzun vadeli ve sistematik bir süreçtir. Bu süreci "İş çevirmek" değil, kitleleri "Güdümlemek" sözcüğünün karşılayacağını düşünüyoruz.

Sonuç yerine; "Manipülasyon"; el çabukluğunu ima eden yabancı bir kelimedir. "Güdümleme" ise; insanı veya durumu bir nesne gibi sevk ve idare etmeyi anlatan, "gütmek" kökünün gücüyle kavramı anlaşılır kılan Türkçe seçimdir. Kavramı tek bir sözcüğe indirgemek gerekirse; irade üzerindeki tahakkümü anlatan "GÜDÜMLEME" en yerinde ve yaşayan Türkçe sözcük olarak önerilir.

Hasan Sessiz, Ergun Mengi; 25 Nisan 2026

Yorumlar

Bülent Aksoy

25.04.2026 15:27:55

Manipulation kelimesi için teklif edilen Türkçe karşılık hakkındaki görüşümü bildirmek ihtiyacını duydum. Bu kelime teknik nitelikteki bir bilim terimi değildir. Bilim terimleri Türkçe olmalıdır, çünkü bilim konuları anadili üzerinden işlenir. Bilim terimi niteliği taşımayan, genel, ortak dilde kullanılan kelimelere karşılık aramak ilke olarak yanlıştır. Bu bir... Bilim terimleri anlamı üzerinde uzlaşılmış, sınırları çizilmiş kelimelerdir. Mecazi anlamları, yan anlamları yoktur, edebi sözler gibi esnetilmez. Sınırları belli olmazsa, bilimsel tartışma olmaz çünkü. Söz konusu kelime günlük, ortak dilde kullanılan bir kelimedir. Biz İngilizcede gündelik dilde kullanılan her kelimeye bir karşılık arayacaksak, vay halimize! Türkçeyi yabancı dile “endekslemiş” oluruz. Söz konusu kelime, bağlamına göre, günlük dilden alınan çok değişik sözlerle karşılanabilir Türkçede. Beş, on karşılığı olabilir. Buna benzer bir örnek: challenge kelimesi de öyledir; değişik sözlerle karşılanabilir. Her kullanıldığı yerde değişik bir bağlamı vardır. Türkçede de öyle kelimeler vardır ki, yabancı dillerde karşılığı yoktur. Örneğin, "ikindi", "sofra" kelimelerini İngilizcede tek kelimeyle karşılayamazsınız. Nurullah Ataç “Tercüme Üstüne” (Günlerin Getirdiği adlı kitabında) adlı denemesinde tam da bu soruna eğilir. Reşat Nuri’nin bir romanı tercüme ederken bazı Fransızça sözleri Türkçeye çevirmekte zorlandığını anlattığı bir yazıya çok güzel bir cevap vermişti orada. Şöyle diyordu bir yerinde: “… tercüme ederken bir cümledeki kelimelerin değil, bütün cümlenin karşılığını aramak gerektir. Bize yazarın ne demek istediğini bildiren kelimeler değildir, onların birbirleriyle birleşerek meydana getirdiği bütündür. (…) Tercümede de bir yazarın kullandığı kelimelere bağlanmak, onların hepsine ille bir karşılık bulacağım demek boştur, o yazarın meramını kavrayıp dilimizde onu anlatmaya çalışmak gerektir.” Şimdi diyelim ki, bir roman çeviriyorsunuz. Bu kelime çıktı karşınıza, son derece basit bir diyalogda bu kelime kullanılmış. Haydi kullanın bakalım “güdümlenme” kelimesini… Ataç bizden de bir örnek verir o denemesinde. Bire bir düşünecek olursanız, Türkçe “insaf” kelimesinin Fransızcada karşılığı yoktur. Just vardır, adalet demektir. Fransızlar soyez just derken “insaf yahu!” demiş olurlar. Yani adalet kelimesinin yan anlamından yararlanırlar; kavram olarak karşılarlar, kelime olarak değil: Tek başına “insaf” anlamına gelen bir kelime yoktur dillerinde.. diyor üstat. Bu gibi örnekler her dilde vardır. Her dilin kendine özgü kavramları, anlam dünyası, başka dillere bire bir tercüme edilemeyecek kelimeleri, sözleri vardır. Bülent Aksoy