"Algoritma" için "Yordam"
Fransızca, algorithme matematikte bir problemi çözmek için uygulanan izlekler (prosedürler) dizisidir. Eski Fransızcada algorisme Arap sayılarıyla aritmetik işlem yapma yöntemidir. "Algoritma" kelimesi, 9. yüzyılda yaşayan Fars matematikçi ve bilgin Ebu Abdullah Muhammed bin Musa el-Harezmî'nin isminden türetilmiştir. Harezmî, cebirin temelini atıp Hint-Arap rakam sistemini ve "sıfır" (0) kavramını Avrupa'ya tanıtarak, matematiksel problemleri adım adım çözme yöntemleriyle modern bilgisayar biliminin temellerini atmış ve "algoritmanın babası" olarak kabul edilmiştir.
9. yüzyılda Harezmi bir kişi adı iken, 21. yüzyılda makinenin aklı olmuştur. Bu sözcüğün Türkçedeki karşılığı aranırken, tarihsel "ad" ile işlevsel "eylem" arasında bir bağ kurulmalıdır.
1. Tarihsel Köken: "Harezmli Yolu" Sözcüğün kökü, Batı dillerindeki ses değişimine (Al-Khwarizmi > Algorism > Algorithm) dayanır. Özünde bu terim, Türk matematikçi Harezmi’nin geliştirdiği ondalık sayı sistemiyle hesap yapma yoludur. Tarihsel doğruluk adına bu kavrama "Harezmli Yolu" denmesi, sözcüğün doğum belgesine sadık kalmaktır. Ancak kavram, matematikten çıkıp makine diline evrildiği için bu tanım geçmişe dönük kalmıştır.
2. Mantıksal Yapı: "İşlemleyim"
Algoritma, yalnızca bir hesaplama değil, düşüncenin dondurulmuş halidir. Hobbes’un "akıl yürütme bir hesaplamadır" görüşü ve Leibniz’in "evrensel matematiksel dil" düşü, algoritmanın düşünsel çatısını oluşturur. Bu bağlamda algoritma, belirsizliğe yer olmayan, adım adım kurgulanmış kesin bir süreçtir. Bu "kesin süreç" mantığı, Türkçede "İşlemleyim" (birbiri ardına gelen işlemler dizisi) veya "İşlemsel Süreç" olarak karşılanabilir.
3. İşlevsel ve Son Karşılık: "Yordam"
Bugün algoritma dediğimiz şey, Fischer’in belirttiği "programlama dilleri" ve Baudrillard’ın işaret ettiği "benzeşimi-simülasyonu yaratan kodlar" evreninde, bir sorunu çözmek için izlenen kesin yoldur. Bilişim dünyasında "bir işi yapma yöntemi, usulü" anlamına gelen "Yordam" sözcüğü, bu noktada devreye girebilir.
Neden Yordam? Türkçede "yordam", bir işi yapmadaki el yatkınlığı, usul ve yol demektir. Bilişimde ise "belirli bir işi yerine getiren komutlar dizisi" izlek (procedure) anlamında kullanılır. Algoritma da sonuçta, karmaşık bir sorunu, makinenin anlayacağı küçük ve kesin parçalara bölme "yordamı"dır.
Sonuç Yerine; "Algoritma" sözcüğü için; Harezmi’den kalan "Yol" veya mantığın kurduğu "İşlemleyim" veya bilgisayarın uyguladığı "Yordam" uygun olabilir. Kavramı tek bir sözcüğe indirgemek gerekirse; hem "yol/yöntem, yol/yordam" anlamını taşıması hem de bilişim dilindeki teknik karşılığı kapsaması nedeniyle "YORDAM" en yerinde ve yaşayan Türkçe’ye uygun kelime olduğunu düşünüyoruz.
Hasan Sessiz, Ergun Mengi 19 Mart 2026